नेपाली समाजमा शिक्षक केवल पेशाकर्मी होइनन्, उनीहरू ज्ञान, अनुशासन र नैतिकताको प्रतीक मानिन्छन्। ‘गुरु’ शब्दसँग जोडिएको यही सांस्कृतिक सम्मान हाम्रो समाजको गौरव पनि हो। तर यही सम्मान जब प्रश्नमाथि नियन्त्रण गर्ने संरचनामा बदलिन्छ, तब शिक्षा स्वतन्त्रताको बाटो होइन, आज्ञाकारिताको अभ्यास बन्न थाल्छ।

ज्ञान संवादको माध्यम बन्नुपर्ने ठाउँमा अधिकारको औजार बन्न पुग्दा कक्षाकोठा सिकाइको स्थलभन्दा बढी मौनताको अभ्यासशाला बन्छ।
आज पनि धेरै विद्यालयमा शिक्षक बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने परम्परा बलियो छ। विद्यार्थीले जिज्ञासा राखे उसलाई “धेरै बोल्ने”, “अनुशासन नमान्ने” वा “बहस गर्ने” भनेर हेरिन्छ। चुप लागेर बस्ने विद्यार्थीलाई असल विद्यार्थीको रूपमा व्याख्या गरिन्छ। तर मौनता सधैं सिकाइको संकेत हुँदैन; त्यो कहिलेकाहीँ डर, असुरक्षा र अस्वीकार हुने त्रासको परिणाम पनि हुन सक्छ। जहाँ प्रश्न गर्ने वातावरण हुँदैन, त्यहाँ ज्ञानको विकास हुँदैन—त्यहाँ केवल सूचना सर्छ।

तर यो समस्या केवल शिक्षकको व्यक्तिगत अहंकारको परिणाम होइन। शिक्षक स्वयं पनि कमजोर संरचनाभित्र बाँचेको व्यक्ति हो। न्यून तलब, अस्थिर सेवा, स्रोतको अभाव, ठूलो विद्यार्थी संख्या, पुरानो पाठ्यक्रम, प्रशासनिक बोझ र राजनीतिक हस्तक्षेपबीच काम गरिरहेको शिक्षकमा देखिने कठोरता कहिलेकाहीँ घमण्डभन्दा बढी असुरक्षाको प्रतिक्रिया हुन सक्छ। समाज र संस्थाबाट निरन्तर दबाबमा परेको शिक्षकले कक्षाकोठाभित्र आफ्नो सानो अधिकारलाई कडा रूपमा प्रयोग गर्न खोज्नु अस्वाभाविक होइन।

यहीँबाट “संरचनात्मक अहंकार” को प्रश्न उठ्छ। यो केवल “म जान्दछु, विद्यार्थी जान्दैन” भन्ने मानसिकता मात्र होइन; यो त्यस्तो शिक्षा प्रणालीको परिणाम हो, जसले शिक्षकलाई बाहिर कमजोर बनाउँछ तर कक्षाकोठाभित्र सीमित सत्ता दिन्छ। बाहिर अपमानित शिक्षकले भित्र अधिकार प्रदर्शन गर्न खोज्नु प्रणालीकै विकृति हो। त्यसैले शिक्षकको अहंकारलाई केवल नैतिक कमजोरीका रूपमा होइन, संस्थागत दबाब, असुरक्षा र श्रमसँग जोडेर बुझ्नुपर्छ।

तर यसको अर्थ शिक्षक आलोचनाभन्दा माथि हुन्छ भन्ने होइन। अनुभवको नाममा वर्षौँ पुरानै नोट, उही उदाहरण, उही शैली र उही सोच दोहोर्‍याइरहनु शिक्षण होइन। लामो समय पढाउनु मात्र अनुभव होइन; समयअनुसार आफूलाई बदल्न सक्नु नै वास्तविक अनुभव हो। समाज बदलिन्छ, विद्यार्थी बदलिन्छ, प्रविधि बदलिन्छ, ज्ञानको स्वरूप बदलिन्छ—तर शिक्षक बदलिन तयार हुँदैन भने अनुभव अन्ततः जडता बन्छ।
साँचो शिक्षक त्यो हो, जसले “मलाई थाहा छैन, हामी सँगै खोजौँ” भन्न सक्ने विनम्रता राख्छ। तर हाम्रो समाजमा शिक्षकलाई सधैं सर्वज्ञ देखिनुपर्ने दबाब छ। नजानेको स्वीकार्दा सम्मान घट्छ भन्ने सोचले धेरै शिक्षकलाई उत्तर नआए पनि उत्तर दिन बाध्य बनाउँछ। यो अभिनयले विद्यार्थीलाई गलत जानकारी मात्र दिँदैन, सिक्ने प्रक्रियालाई पनि कमजोर बनाउँछ। सिकाइको आधार पूर्णता होइन, जिज्ञासा र निरन्तर खोज हो।

शिक्षा संकटको अर्को महत्वपूर्ण पाटो पाठ्यक्रम हो। विद्यालयमा पढाइने ज्ञान कहिल्यै पूर्ण रूपमा तटस्थ हुँदैन। कुन इतिहास पढाइन्छ, कुन भाषा “मानक” मानिन्छ, कुन अनुभवलाई महत्वपूर्ण ठानिन्छ र कुन श्रमलाई बेवास्ता गरिन्छ—यी सबै कुरा समाजको शक्ति संरचनासँग जोडिएका हुन्छन्। किसानको ज्ञान, मजदुरको अनुभव, स्थानीय भाषा, समुदायका समस्या, वातावरणीय संकट र श्रमको सम्मान अझै पनि कक्षाकोठामा कमजोर उपस्थितिमा छन्। विद्यार्थीले किताब पढ्छ, तर कहिलेकाहीँ आफ्नै समाज बुझ्न सक्दैन।

परीक्षा प्रणालीले यो समस्यालाई झन् गहिरो बनाएको छ। हाम्रो मूल्यांकन प्रणाली अझै पनि सम्झेर लेख्नेलाई पुरस्कृत गर्छ, सोचेर उत्तर बनाउनेलाई होइन। शिक्षकलाई पनि थाहा छ—अन्तिममा विद्यार्थीले परीक्षामा लेख्न सक्नुपर्छ। त्यसैले शिक्षण पनि “कोर्स सक्ने”, “महत्वपूर्ण प्रश्न दिने” र “उत्तर घोकाउने” प्रक्रियामा सीमित हुन्छ। जब शिक्षा अंक र प्रमाणपत्रमा सीमित हुन्छ, तब जिज्ञासा अतिरिक्त बोझजस्तो देखिन थाल्छ। रटाइलाई पुरस्कृत गर्ने प्रणालीमा सिर्जनशीलता भाषणको विषय मात्र बन्छ।

विद्यार्थीहरू स्वयं पनि यस संकटबाट बाहिर छैनन्। डिजिटल संस्कृतिले उनीहरूको ध्यान क्षमता, गहिरो पढ्ने बानी र धैर्यलाई कमजोर बनाइरहेको छ। छोटा भिडियो, तुरुन्त उत्तर र सतही सूचनाले अध्ययनलाई मेहनतको अभ्यासभन्दा छिटो उपभोगको वस्तु बनाइरहेको छ। धेरै विद्यार्थीलाई लामो पाठ पढ्न गाह्रो लाग्छ, कठिन प्रश्नसँग बस्न धैर्य हुँदैन, र सजिलो उत्तर खोज्ने बानी बढ्दो छ। सूचना सजिलै पाइन्छ, तर ज्ञान सजिलै बन्दैन। ज्ञानका लागि अभ्यास, धैर्य र आत्मअनुशासन चाहिन्छ।

अभिभावकको भूमिकासमेत यस संकटमा गम्भीर छ। धेरै अभिभावकले विद्यालयबाट सबैभन्दा पहिले अंक खोज्छन्। बच्चाले प्रश्न गरोस्, बहस गरोस्, समाज बुझोस् भन्नेभन्दा पनि परीक्षामा अगाडि आओस् भन्ने अपेक्षा बढी हुन्छ। घरमा प्रश्न गर्ने बच्चालाई “धेरै नबोल” भनिन्छ, तर पछि त्यही बच्चाबाट नेतृत्व र आत्मविश्वासको अपेक्षा गरिन्छ। बच्चालाई सधैं आदेश मान्न सिकाएर स्वतन्त्र सोच खोज्नु आफैंमा विरोधाभास हो।
विद्यालय व्यवस्थापन र स्थानीय सरकारको भूमिका पनि कम महत्वपूर्ण छैन। शिक्षा सुधारलाई भवन निर्माण, पोशाक वितरण र औपचारिक कार्यक्रममै सीमित गरेर हुँदैन। राम्रो विद्यालय भनेको राम्रो भवन मात्र होइन; राम्रो विद्यालय त्यो हो जहाँ शिक्षकलाई तयारी समय हुन्छ, विद्यार्थीलाई बोल्ने अवसर हुन्छ, पुस्तकालय प्रयोग हुन्छ, पाठ्यसामग्री अद्यावधिक हुन्छ र सिकाइ जीवनसँग जोडिन्छ। विद्यालय व्यवस्थापनले कक्षाकोठाभित्र वास्तवमा के भइरहेको छ भन्ने प्रश्न गर्नैपर्छ।

अब शिक्षण विधि पनि बदलिन आवश्यक छ। शिक्षकले एक्लै बोल्ने र विद्यार्थीले चुपचाप सुन्ने पद्धतिले आजको आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन। सहकार्यमा आधारित शिक्षण, समूहगत सिकाइ, प्रस्तुति, परियोजना कार्य, समस्या समाधान, समुदाय अध्ययन र साथीबाट सिक्ने अभ्यासलाई बलियो बनाउनुपर्छ। कक्षा शिक्षकको भाषणस्थल होइन, सामूहिक सिकाइको प्रयोगशाला बन्नुपर्छ।

आजको शिक्षा जलवायु संकटसँग पनि जोडिनुपर्छ। पानीको अभाव, फोहोर व्यवस्थापन, हरित सीप, स्थानीय स्रोतको संरक्षण र जलवायु परिवर्तन विद्यार्थीको जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय हुन्। यी कुरा किताबमा मात्र सीमित राखेर पुग्दैन। विद्यालयमै वृक्षरोपण, फोहोर वर्गीकरण, पानी बचत र समुदायसँग जोडिएका वातावरणीय परियोजना सञ्चालन गर्न सकिन्छ। भविष्यको नागरिक तयार पार्ने शिक्षा भविष्यको पृथ्वीप्रति जिम्मेवार हुनैपर्छ।

डिजिटल रूपान्तरणको अर्थ केवल कम्प्युटर राख्नु वा मोबाइल चलाउनु पनि होइन। ई–पुस्तकालय, अडियो–भिडियो सामग्री, स्थानीय भाषाका डिजिटल स्रोत, अनलाइन अभ्यास र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग आवश्यक छ। प्रविधिले शिक्षकलाई विस्थापित गर्ने होइन, शिक्षणलाई प्रभावकारी बनाउने माध्यम बन्नुपर्छ। डिजिटल शिक्षा त्यो बेला अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसले विद्यार्थीलाई सतही सूचना होइन, गहिरो सिकाइतर्फ लैजान्छ।

शिक्षकलाई गुणस्तरीय पढाइका लागि तयारी समय दिनु अत्यन्तै आवश्यक छ। दिनभर कक्षा लिएर, प्रशासनिक काम गरेर, राति घर फर्किएपछि मात्र पाठ योजना बनाउने अवस्था राम्रो शिक्षा प्रणालीको संकेत होइन। विद्यालयमै पाठ तयारी, सहकर्मी छलफल, विद्यार्थी विश्लेषण र आत्मअध्ययनका लागि समय हुनुपर्छ। थकित शिक्षकले लामो समयसम्म उत्साहित विद्यार्थी तयार गर्न सक्दैन।
तर यी सुधारहरू सजिला छैनन्। शिक्षकले आफ्नो एकल अधिकारको केही हिस्सा छोड्नुपर्नेछ। विद्यार्थीले सजिलो उत्तरको बानी त्याग्नुपर्नेछ। अभिभावकले अंकको मोह घटाउनुपर्नेछ। विद्यालय व्यवस्थापनले देखावटी कामभन्दा वास्तविक सिकाइमा लगानी गर्नुपर्नेछ। राज्यले शिक्षा सुधारलाई भाषणबाट बजेट, नीति र कार्यान्वयनमा लैजानुपर्नेछ।

परिवर्तनको मूल्य हुन्छ, र त्यो मूल्य नतिरी सुधार सम्भव हुँदैन।
हामी बारम्बार भन्छौँ—“शिक्षा बिग्रिएको छ।” तर कठिन प्रश्न यो हो कि यसलाई बिगार्ने प्रक्रियामा हामी आफैं कहाँ उभिएका छौँ? शिक्षकले सोध्नुपर्छ—“म विद्यार्थीलाई सिकाइरहेको छु कि आफ्नो सत्ता जोगाइरहेको छु?” विद्यार्थीले सोध्नुपर्छ—“म ज्ञान खोजिरहेको छु कि सजिलो उत्तर?” अभिभावकले सोध्नुपर्छ—“म बच्चालाई सोच्न दिइरहेको छु कि केवल दौडाउन?” विद्यालयले सोध्नुपर्छ—“म सिकाइको केन्द्र हुँ कि नतिजा उत्पादन गर्ने कारखाना?” र राज्यले सोध्नुपर्छ—“म शिक्षामा लगानी गर्दैछु कि केवल नारा बेच्दैछु?”
शिक्षाको संकट केवल कक्षाकोठाको समस्या होइन। यो हाम्रो समाज, राजनीति, अर्थतन्त्र, परिवार र मानसिकताको संयुक्त परिणाम हो।

त्यसैले यसको समाधान पनि सामूहिक हुनुपर्छ। तर सुधारको पहिलो कदम ठूलो नारा होइन; पहिलो कदम हो—आफ्नो भूमिकालाई इमानदारीपूर्वक स्वीकार्नु। जबसम्म हामी सबैले आफूलाई यो संकटको बाहिर उभिएको निरीक्षक होइन, भित्रको सहभागी मान्दैनौँ, तबसम्म शिक्षा सुधारको बहस कागजमा बलियो र कक्षाकोठामा कमजोर नै रहनेछ।

(लेखक चापागाईं शिक्षा क्षेत्रको बिकासमा काम गर्दै आएका छ्न ।उनी शिक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने संस्था SCDC का निर्देशक हुन ।)

लेखकको बारेमा

हाम्रो आँखा