कुनै समय नेपाली समाजको विशुद्ध पहिचान भनेकै मौलिक भाषा, भेषभूषा संस्कार संस्कृति लोकगीत लोकनृत्य र परम्परा थियो। गाउँघरका चौतारीदेखि मेलापातसम्म गुञ्जिने लोकभाका, पर्व विशेषका गीत र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका सांस्कृतिक अभ्यासले नेपाली समाजलाई आफ्नै छुट्टै पहिचान दिएका थिए।
तर पछिल्लो समय त्यो मौलिकता विस्तारै ओझेलमा पर्दै गएको छ। सूचना प्रविधिको तीव्र विकास, सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभाव र पश्चिमा संस्कृतिको अन्धानुकरणसँगै नेपाली मौलिक संस्कृति र सामाजिक मूल्य मान्यता प्रभावित हुन थालेका छन्।तिजमा चेलीबेटी भेला भएर मीठो चोखो खाने मात्रै होईन मौलिक गितहरु गाएर पीडा पोख्ने र सामाजिक एकता र सद्भावलाई जोडेर लगिन्थ्यो ।पछिल्लो समय चाडपर्व गहनाको प्रदर्शनी र बिलाशीता देखाउने माध्यम समेत बन्दै गैरहेको बिषय समेत उठ्न थालेको छ ।अचेल चाडबाडका नाममा मनोरञ्जनको माध्यम नै मदिरा बनेको छ ।अचेल महिलाहरुले समेत मदिरा पिएर रमाईलो गर्ने प्रचलन बढ्दो छ ।पुरुषले पिएर रमाईलो गर्दा महिलाहरुले पिउनै हुँदैन भन्ने होईन आफ्नो ईच्छा हुन सक्छ तर पुरुष या महिला दुबैका लागि मनोरञ्जनका नाममा मदिराको उच्चतम खपत हुनु मात्रै चाड रमाइलो हुनु होईन ।यसले पारिवारिक बिचलन र नकारात्मकता फैलाउछ्की भन्ने चिन्ता पनि हो ।
विशेषगरी नेपाली गीत संगीतको क्षेत्रमा आएको परिवर्तनलाई लिएर बहस हुन थालेको छ। सिर्जनात्मकता र आधुनिकतालाई स्वागत गर्नुपर्ने भए पनि मनोरञ्जनका नाममा प्रस्तुत गरिने केही अश्लील तथा छाडा गीत, भिडियो र नृत्यले समाजमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ।गलत कुराहरू डिजिटल प्लेटफर्ममा छिटो बिक्नु र तिनै बिषयहरुमा चाख बढ्नु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।
गीत संगीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, समाजको ऐना पनि हो। एउटा गीतले समाजको भावना, भाषा, संस्कार र समयको प्रतिनिधित्व गर्छ। तर पछिल्लो समय बजारमा आउने केही गीतका शब्द, भिडियो र प्रस्तुतिमा सस्तो लोकप्रियता र भ्युजलाई प्राथमिकता दिन थालिएको देखिन्छ। प्रेम, सम्बन्ध र मनोरञ्जनका नाममा प्रस्तुत गरिने कतिपय सामग्रीमा अश्लीलता र दोहोरो अर्थ लाग्ने शब्दको प्रयोग बढ्दै गएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा छोटो समयमा धेरैभन्दा धेरै मानिसको ध्यान खिच्ने प्रतिस्पर्धाले यस्तो प्रवृत्तिलाई थप बल दिएको छ। केही सेकेन्डको भिडियो भाइरल बनाउनकै लागि मौलिकता, मर्यादा र सामाजिक संवेदनशीलतालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
आधुनिकता कि अन्धानुकरण?
पश्चिमा संस्कृति आफैँमा खराब होइन। विश्वका विभिन्न संस्कृतिबाट राम्रा कुरा सिक्नु, नयाँ प्रविधि र जीवनशैली अपनाउनु समयको आवश्यकता पनि हो। समस्या तब सुरु हुन्छ जब आफ्नो पहिचान र मौलिकतालाई कमजोर बनाएर अरूको संस्कृतिको अन्धानुकरण गर्न थालिन्छ।हामिले अरु बाट सिक्ने राम्रा कुरा भन्दा हाम्रो समाज र रिवाज बिपरितका कुराको सिकाई बढी गर्न थालेका छौ ।यसले हाम्रो मौलिकता मात्रै होईन नेपाली पनको समेत हुर्मत लिएको छ ।
आजका युवापुस्तामा फेसनदेखि खानपान, भाषा, संगीत र मनोरञ्जनसम्म बाह्य प्रभाव बढ्दो छ। नेपाली शब्द प्रयोग गर्दा असहज मान्ने तर विदेशी शब्द मिसाएर बोल्दा आधुनिक देखिने मानसिकता कतिपय युवामा देखिन थालेको छ।
परम्परागत पोसाक लगाउन लजाउने तर विदेशी शैलीको पहिरनलाई आधुनिकताको प्रतीक ठान्ने प्रवृत्ति पनि बढिरहेको छ। नेपाली लोकगीत र मौलिक संगीतभन्दा विदेशी धुन र शैलीमा बढी आकर्षण देखिनु पनि यही परिवर्तनको एउटा उदाहरण हो।
तर आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो संस्कृति बिर्सनु होइन। नयाँ कुरा सिक्दै आफ्नो पहिचान जोगाउनु नै वास्तविक आधुनिकता हो।
सामाजिक सञ्जालले बदलेको स्वाद
एक दशकअघिसम्म गीत लोकप्रिय हुन रेडियो, टेलिभिजन र पत्रपत्रिकाको भूमिका महत्वपूर्ण थियो। अहिले सामाजिक सञ्जालले गीतको लोकप्रियता निर्धारण गर्न थालेको छ। युट्युब, फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्रामजस्ता माध्यमले कलाकारलाई ठूलो दर्शकसम्म पुग्ने अवसर दिएका छन्।विभिन्न ठाउँमा आयोजना हुने मेलामहोत्सवमा समेत त्यस्तै अभद्रता र उछ्रीङ्खलता देखाउनेहरु प्राथमिकतामा पर्ने गर्दछ्न ।सबैलाई कलाकारको नाममा एउटै डालोमा हाल्दा समाज रुपान्तरणमा योगदान पुर्याएका सिर्जना र कलाकारहरु ओझेलमा पर्ने समेत गरेका छ्न ।मेला महोत्सवमा ठेकदारी प्रथाको प्रभावले मौलिकता भन्दा ब्यवसायिकता मात्रै हावी भएको छ ।
सामाजिक सन्जालका विभिन्न बिधाले नेपाली कला र संस्कृतिको प्रचारमा सकारात्मक भूमिका पनि खेलेको छ। गाउँमा सीमित लोकभाका विश्वभर पुर्याउन सामाजिक सञ्जाल उपयोगी बनेको छ। तर अर्कोतर्फ ‘भ्युज’ र ‘भाइरल’ बन्ने होडले सिर्जनाको गुणस्तरमाथि प्रश्न उठ्ने अवस्था पनि सिर्जना गरेको छ।
कतिपय अवस्थामा राम्रो साहित्य, गहिरो भाव र मौलिक सिर्जनाभन्दा उत्तेजक शब्द, आकर्षक दृश्य र विवादास्पद प्रस्तुतिले बढी चर्चा पाउने गरेको छ। यसले सिर्जनाकर्मीलाई पनि बजारको मागअनुसार सामग्री बनाउन दबाब सिर्जना गर्छ।
हराउँदैछन् लोकभाका र परम्परागत संस्कृति
नेपाली समाजमा रहेका विभिन्न जातजाति र समुदायका आफ्नै गीत, नृत्य, बाजा, पोसाक र संस्कार छन्। तीमध्ये धेरै मौलिक परम्परा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा हराउने अवस्थामा पुगेका छन्।
पुराना पुस्ताले गाउने झ्याउरे, सालैजो, कौडा, सोरठी, देउडा, तामाङ सेलो, मारुनीलगायतका विभिन्न लोकभाका र नृत्य नेपाली सांस्कृतिक विविधताका महत्वपूर्ण सम्पदा हुन्। तर आधुनिक संगीतको प्रभावसँगै कतिपय मौलिक शैलीलाई नयाँ पुस्ताले चासो दिन छाडेको गुनासो सुनिन्छ।
घर–आँगनमा हुने सांस्कृतिक गतिविधिको स्थान मोबाइल स्क्रिनले लिन थालेको छ। पर्व र संस्कारमा सामूहिक सहभागिता घट्दै जाँदा व्यक्तिगत मनोरञ्जनको प्रवृत्ति बढेको छ।
यसले संस्कृति केवल पुरानो पुस्ताको सम्झनामा सीमित हुने जोखिम बढाएको छ।
दोष युवालाई मात्र होइन
मौलिकता हराउँदै जानुको दोष युवापुस्तालाई मात्र दिन मिल्दैन। संस्कृति संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी परिवार, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, कलाकार, स्थानीय सरकार र राज्य सबैको हो।
घरमा बालबालिकालाई आफ्नो भाषा, संस्कार र परम्पराबारे सिकाइएन भने उनीहरूले त्यो ज्ञान कहाँबाट पाउने? विद्यालयमा स्थानीय कला, इतिहास र संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिइएन भने नयाँ पुस्ताले आफ्नो पहिचान कसरी बुझ्ने?
त्यस्तै, सञ्चारमाध्यम र कलाकारले पनि समाजप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्न आवश्यक छ। लोकप्रियता र आम्दानी महत्वपूर्ण भए पनि त्यसका लागि सामाजिक मर्यादा र सांस्कृतिक मूल्यलाई नै बलि चढाउनु उचित हुँदैन।
मौलिकता जोगाउने कि बजारको पछि लाग्ने?
समय परिवर्तनशील छ। संस्कृति पनि समयसँगै परिवर्तन हुन्छ। त्यसैले पुरानो कुरा जस्ताको तस्तै जोगाएर राख्नु मात्र संस्कृति संरक्षण होइन। मौलिकतालाई आधुनिक पुस्ताको रुचिअनुसार नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्नु आवश्यक छ।तर भएकालाई थप बिगारेर होईन परिस्कृत गरेर ।
लोकगीतलाई आधुनिक संगीतसँग जोड्न सकिन्छ। परम्परागत नृत्यलाई नयाँ पुस्ताले रुचाउने शैलीमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। स्थानीय भाषा र संस्कृतिमा आधारित चलचित्र, गीत, साहित्य र डिजिटल सामग्री बनाउन सकिन्छ।
यसका लागि राज्यले पनि मौलिक सिर्जनालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति बनाउनुपर्छ। स्थानीय तहले आफ्ना क्षेत्रका भाषा, कला, संस्कृति र कलाकारको अभिलेख राख्ने तथा संरक्षण गर्ने अभियान चलाउन सक्छन्।
संस्कृति हराए पहिचान हराउँछ
कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति केवल भौतिक विकासमा हुँदैन। उसको भाषा, संस्कृति, इतिहास र मौलिक पहिचानमा पनि हुन्छ।
हामी आधुनिक बन्ने क्रममा आफ्नो पहिचान नै बिर्सियौँ भने हामीसँग अरूको नक्कल त बाँकी रहन्छ, तर आफ्नो मौलिक अस्तित्व कमजोर हुँदै जान्छ।
छाडा र अश्लील सामग्रीलाई प्रतिबन्ध लगाउने बहससँगै त्यसको विकल्पमा गुणस्तरीय, सिर्जनात्मक र मौलिक सामग्री उत्पादन गर्ने वातावरण बनाउन आवश्यक छ। युवालाई दोष दिनेभन्दा उनीहरूलाई आफ्नो संस्कृतिसँग जोड्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो।
विदेशी संस्कृति सिकौँ, राम्रा कुरा अपनाऔँ। आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरौँ। नयाँ पुस्ताको रुचि र चाहनालाई सम्मान गरौँ। तर त्यसो गर्दा आफ्नै भाषा, भेषभूषा, गीत, संगीत, संस्कार र परम्परालाई बिर्सनु हुँदैन।
किनकि आधुनिकता अपनाउनु गलत होइन, तर आधुनिकताको नाममा आफ्नो मौलिकता गुमाउनुचाहिँ निश्चित रूपमा घाटा हो।
आज हामीले जोगाउन सकेनौँ भने भोलि हाम्रा सन्ततिले नेपाली मौलिक संस्कृति किताबका पानामा मात्रै खोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले प्रश्न अब ‘पश्चिमा संस्कृति अपनाउने कि नअपनाउने?’ भन्ने होइन।प्रश्न यो हो अरूबाट सिक्दै आफ्नो पहिचान कसरी जोगाउने?
